Phrasal verb'ler, YDS hazırlığında en çok zorlanılan konulardan biridir. Take fiili ve on edatı ayrı ayrı bilinse de, take on kalıbının "üstlenmek" anlamına geldiği parçalardan çıkarılamaz. Aşağıda, bu kalıpların ezber yerine sistematik biçimde nasıl öğrenilebileceği ele alınmaktadır.
Phrasal verb tam olarak nedir?
Phrasal verb, bir fiil ile bir ya da iki küçük sözcüğün (edat veya zarf) birleşerek yeni ve çoğu zaman tahmin edilemez bir anlam kazanmasıdır. Türkçede bunun karşılığı deyimsel fiillerdir: "göz atmak" ifadesini "göz" ve "atmak" kelimelerinden çıkaramazsınız.
Akademik yazıda phrasal verb'lerin daha resmî tek sözcüklü karşılıkları tercih edilir, ama YDS metinlerinde her ikisi de geçer. Bu ikilik aslında bir avantajdır: çoğu phrasal verb'in Latince kökenli bir eşdeğeri vardır ve bu eşleştirme ezberi kolaylaştırır.
| Phrasal verb | Resmî eşdeğeri | Anlam |
|---|---|---|
| put off | postpone | ertelemek |
| bring about | cause | yol açmak |
| carry out | conduct | yürütmek |
| give up | abandon | vazgeçmek |
| find out | discover | öğrenmek |
| look into | investigate | incelemek |
| point out | indicate | belirtmek |
| rule out | exclude | elemek |
Ayrılabilir mi, ayrılamaz mı?
Bu ayrım, sınavda cümle yapısını çözerken işinize yarar. Üç ana grup vardır:
1. Ayrılabilir (separable) phrasal verb'ler
Nesne, fiil ile edatın arasına girebilir. Nesne bir zamirse (it, them, him) araya girmek zorundadır.
- They put off the meeting. ✔
- They put the meeting off. ✔
- They put it off. ✔
- They put off it. ✘
2. Ayrılamaz (inseparable) phrasal verb'ler
Fiil ve edat hiçbir zaman ayrılmaz; nesne daima sonra gelir.
- She came across an old letter. ✔
- She came an old letter across. ✘
3. Nesne almayanlar (intransitive)
Bu grup nesne almaz, dolayısıyla ayrılma sorusu doğmaz: break out (patlak vermek), show up (gelmek), give in (pes etmek).
Tek tek ezberlemek yerine şu kuraldan yararlanabilirsiniz: üç sözcüklü phrasal verb'ler (come up with, look forward to, put up with) neredeyse her zaman ayrılamaz.
Edatların kendi mantığı
Phrasal verb'ler tamamen keyfî değildir. Edatların taşıdığı çekirdek anlamları öğrendiğinizde, karşılaştığınız yeni bir kalıbı tahmin etme şansınız ciddi biçimde artar.
up — tamamlama, artırma, ortaya çıkma
use up (tümüyle tüketmek), step up (artırmak), turn up (ortaya çıkmak), set up (kurmak). Ortak sezgi: bir şeyin sonuna kadar götürülmesi ya da görünür hâle gelmesi.
down — azaltma, bastırma, kayda geçirme
cut down on (azaltmak), turn down (reddetmek, kısmak), step down (görevden çekilmek), write down (not almak).
out — dışa çıkarma, tüketme, tamamen yapma
find out (öğrenmek), rule out (elemek), run out of (tükenmek), carry out (yürütmek), wipe out (yok etmek).
off — ayrılma, kesme, iptal
call off (iptal etmek), cut off (kesmek), set off (yola çıkmak, tetiklemek), wear off (etkisi geçmek).
on — devam, bağlanma
carry on (devam etmek), keep on (sürdürmek), rely on (bağlı olmak), take on (üstlenmek).
through — baştan sona geçme
go through (yaşamak, incelemek), get through (bitirmek), fall through (suya düşmek), break through (atılım yapmak).
YDS'de nasıl sorulur?
Phrasal verb'ler sınavda üç farklı biçimde karşınıza çıkar:
- Doğrudan boşluk doldurma. Cümlede fiil verilir, edat sorulur; ya da tam tersi. Bu sorularda anlam ipucu genellikle cümlenin ikinci yarısındadır.
- Cloze test içinde. Paragrafta akışa uygun kalıp sorulur. Burada tek başına phrasal verb bilgisi yetmez; paragrafın mantığını takip etmeniz gerekir.
- Dolaylı olarak, okuma parçasında. Doğrudan sorulmaz ama bilmediğiniz bir phrasal verb paragrafın anahtar cümlesindeyse, soruyu kaybedersiniz.
Nasıl çalışılır?
Phrasal verb çalışmasında üç kural işe yarar:
1. Fiil ailesi hâlinde değil, anlam grubu hâlinde çalışın. Take ile başlayan on kalıbı arka arkaya ezberlemek, hepsini birbirine karıştırmanızın en hızlı yoludur. Bunun yerine "başlamak" anlamına gelen kalıpları (set off, embark on, take up) bir arada çalışın.
2. Her kalıbı bir örnek cümleyle birlikte kaydedin. Phrasal verb'lerin anlamı bağlamdan ayrılamaz. Make out kelimesi tek başına belirsizdir; ama "I could barely make out the inscription" cümlesiyle birlikte "seçmek, güçlükle anlamak" anlamı yerine oturur.
3. Ayrık kullanımları tanıyın. Sınavda put off yerine put the decision off görebilirsiniz. Bu uygulamadaki örnek cümlelerde ayrık kullanımlar da vurgulanır, böylece kalıbı yalnızca bitişik hâliyle tanımaz olursunuz.
Karıştırılan kritik çiftler
| Kalıp | Anlam | Karıştırıldığı |
|---|---|---|
| take on | üstlenmek, işe almak | take over (devralmak) |
| look after | bakmak, ilgilenmek | look for (aramak) |
| bring up | gündeme getirmek, yetiştirmek | bring about (yol açmak) |
| get over | atlatmak | get through (bitirmek) |
| put up with | katlanmak | put off (ertelemek) |
| carry out | yürütmek | carry on (devam etmek) |
| come across | rastlamak | come up with (bulmak) |
| stand for | temsil etmek | stand out (öne çıkmak) |
| turn down | reddetmek | turn out (çıkmak, sonuçlanmak) |
| break down | bozulmak, çökmek | break out (patlak vermek) |
Bu çiftleri ayrı ayrı değil, karşılaştırarak çalışmak gerekir. Birbirine yakın iki bilgi, ancak aralarındaki fark açıkça görüldüğünde ayırt edilebilir hâle gelir.
Bilmediğin bir kalıpla karşılaşınca
Sınavda hiç görmediğiniz bir phrasal verb'le karşılaşmanız neredeyse kesindir. Bu durumda üç adımlı bir tahmin yöntemi işinizi görür.
1. Fiilin çekirdek anlamına bakın. Carve out ifadesindeki carve "oymak" demektir. Bu, kalıbın "bir bütünden pay ayırmak" yönünde olduğunu sezdirir.
2. Edatın yönünü ekleyin. Yukarıdaki bölümde ele aldığımız çekirdek anlamları kullanın: out dışa çıkarma, up tamamlama, down azaltma. Carve out = oyup dışarı çıkarmak → "kendine yer açmak, pay almak".
3. Cümlenin geri kalanıyla sınayın. Tahmininizi cümleye yerleştirip mantıklı olup olmadığına bakın. "She carved out a niche in a crowded market" cümlesinde "kendine yer açtı" anlamı oturuyor.
Bu yöntem her zaman tutmaz — bazı kalıplar tarihsel nedenlerle tamamen mecazlaşmıştır (make out, put up with). Ama şıkları elemek için yeterli bir daraltma sağlar; sınavda gereken de zaten kesinlik değil, doğru şıkkı bulmaktır.
Son bir uyarı: bir phrasal verb'ün birden fazla anlamı olabilir ve sınav genellikle daha az bilinen anlamı sorar. Make up "oluşturmak", "uydurmak" ve "telafi etmek" anlamlarına gelir; take up hem "bir uğraşa başlamak" hem "yer kaplamak" demektir. Bir kalıbı öğrenirken en yaygın anlamıyla yetinmeyin.